نگاهی کامل به معبد با شکوه ۲۸۰۰ ساله: معبد بوروبودور

در شرق آسیا، در کشورهای اندونزی و تایلند و هند و چین، معابد بسیاری وجود دارند که برخی‌شان به‌اندازه‌ای زیبا هستند که افرادی که هیچ اعتقاد مذهبی‌ای به بودیسم و هندوییسم ندارند نیز غرق شکوه و زیبایی آن‌ها می‌شوند. قصد ما در مجله ساحل شنی درخشان این است که مروری بر برخی از بهترین معابد شرق آسیا داشته باشیم. از میان آن‌ها تا کنون به معبد وات آرون نگاهی داشته‌ایم و این بار نوبت به یکی از بهترین معابد بودایی جهان یعنی معبد بوروبودور رسیده‌است. معبد بوروبودور اندونزی بزرگ‌ترین معبد بودایی جهان و از باشکوه‌ترین معابد اندونزی است. این معبد یک گنبد بزرگ و کلی گنبد کوچک دارد و دیوارهای آن نیز پر اند از حکاکی‌های زیبا. اطراف معبد نیز طبیعتی خارق‌العاده وجود دارد و به همین دلیل است که محال است فهرستی از بهترین جاذبه‌های دیدنی اندونزی وجود داشته باشد و نامی از معبد بوروبودور در آن فهرست نباشد.

در این نوشتار به همراه یکدیگر ابتدا مروری بر تاریخچه‌ی معبد بوروبودور خواهیم داشت و پس از آن خواهم گفت که این معبد معماری‌اش به چه صورت است و در درونِ خود چه‌ها دارد.

Borobudur Temple

تاریخچه معبد بوروبودور

در ادامه‌ی این متن می‌خواهم مفصل در باب معبد بوروبودور صحبت کنم، اما بد نیست پیش از آن به همراه هم نگاهی به یکی از قسمت‌های مربوط به این معبد داشته باشیم، یعنی تاریخچه‌ی آن. به هر حال بوروبودور بنایی ست که سده‌هاست از طراحی و ساخت‌اش می‌گذرد و در طی این سده‌ها دوران‌ها داشته و ماجراها تجربه کرده و نمی‌توان به معرفی آن پرداخت و نگاهی – ولو جزئی – به ماجراهای زندگی این معبد نداشت.

در حال حاضر یک سند قطعی و معتبر در باب این که این معبد دقیقاً در چه زمانی طراحی و ساخته شده در دست نیست و حتی دقیقاً مشخص نیست که این معبد به چه منظوری و حتی برای کدام دین ساخته شده؛ اما با این حال بر طبق یک سری کتیبه‌ها گویا معبد بوروبودور حول و حوش ۸۰۰ سال پیش از میلاد مسیح ساخته شده، زمانی که دودمان Sailendra بر جاوا حکومت می‌کردند و قدرت و سلطه‌شان حتی تا شمال فیلیپین و کامبوج را هم دربر گرفته بود.

Borobudur Temple
نقاشی از G.B. Hooijer بین سال‌های ۱۹۱۶ و ۱۹۱۹

بر طبق همین حدس‌ها و فرضیاتی که در باب سال ساخت این بنا وجود دارند، برخی مورخان تخمین‌شان این است که این معبد در طی ۷۵ سال ساخته شده و اگر معبد واقعاً در آن زمان ساخته شده باشد دقیقاً معلوم نیست که برای دین بودیسم ساخته شده یا دین هندوییسم؛ چون دقیقاً مشخص نیست که دین رسمی حکومت دودمان Sailendra دقیقاً چه بوده است. به‌عنوان مثال در برخی منابع تاریخی مشهور است که دودمان Sailendra از پیروان افراطی مذهب بودیسم بوده‌اند، اما در برخی کتیبه‌ها و حکاکی‌های روی سنگ، این‌گونه به یادگار مانده که این دودمان از دین هندوییسم پیروی می‌کرده‌اند.

واقعیت قابل توجهی که مربوط به آن دوران است این است که برخی پادشاهان آن زمان با وجودی که از دین هندوییسم پیروی می‌کرده‌اند اجازه می‌داده‌اند که جوامع بودیستی معابد خود را داشته باشند و این امر برخی مورخان را بر آن داشته که بر این عقیده بروند که در آن زمان تضاد و دشمنی شدیدی میان پیروان هندوییسم و بودیسم وجود نداشته است.

در کل با تمامی این صحبت‌ها هنوز هم شک و تردیدهایی در باب این که واقعاً معبد بوروبودور برای بوداییان ساخته شده یا هندوها وجود دارند و البته این شک و تردیدها صرفاً برای این معبد نیستند بلکه چند معبد دیگر در کلیت کشور اندونزی را دربرمی‌گیرند.

به هر حال، موضوع دیگری که در ارتباط با تاریخچه معبد بوروبودور باید به آن اشاره شود این است که این معبد تمام و کمال از آن زمان تا کنون، یعنی حدود ۲۹ قرن، مورد استفاده قرار نگرفته بلکه برای چندین قرن پنهان بوده است. دقیقاً مشخص نیست که به چه علت معبدی به این بزرگی پنهان بوده و کسی از آن خبر نداشته، اما به هر حال این معبد برای سده‌های طولانی در زیر درختان و لایه‌های خاکستر ناشی از فوران آتش‌فشان پنهان بوده و در نهان به زندگی خود ادامه می‌داده است. یک احتمال برای این امر وجود دارد و آن این است که پادشاه Mpu Sindok زمانی که پایتخت خود را به جاوای شرقی منتقل کرد طور غیرمستقیم موجب رکود معبد بوروبودور و از نظر دور افتادن این معبد شد.

 برخی نیز از رشد اسلام در قرن پانزدهم در اندونزی به‌مثابه‌ی علتی برای از نظر افتادن بوروبودور سخن می‌گویند. برخی هم بر این نظر اند که اصلاً بروبودور از نظرها دور نمانده و در قرن چهاردهم در برخی از منابع تاریخی و مذهبی اندونزی سخنان و اشاراتی مبهم در باب معبد بوروبودور وجود دارند و همچنین در سه قرن بعد نیز بارها از این معبد به عنوان یک معبد شوم و نحسی‌آور و مکانی بدبختی‌زا نیز یاد شده، اما آن‌چه که بسیار اهمیت دارد این است که معبد بوروبودور اندونزی دیگر بار در سال ۱۸۱۴ بود که کشف شد.

توضیح آن که در میان سال‌های ۱۸۱۱ تا ۱۸۱۶ اندونزی در دست انگلیسی‌ها افتاد و در زمره‌ی کشورهای تحت استعمار آن‌ها درآمد. شخصی به نام General Thomas Stamford Raffles فرماندار آن منطقه شده بود و از آن‌جا که علاقه‌ای بسیار به تاریخ و فرهنگ جاوا داشت، به جست‌وجو در باب تاریخ جاوا می‌پرداخت. تا این که روزی در میان جستجوهای‌اش به این مطلب برخورد که در گذشته معبدی بزرگ و باشکوه در این منطقه بوده لیکن امروز اثری از آن نیست. از این جا بود که توماس استامفورد رافلز تصمیم گرفت فردی قهار و با تجربه را مسئول کشف این معبد کند و این کار را هم کرد. او مهندسی هلندی با نام Hermann Cornelius را مسئول این کار کرد. این امر از آن روی بود که کورنلیوسِ هلندی پیش‌تر تجربه‌ی کشف یک بنای تاریخی دیگر را در حول و حوش ۹ سال قبل داشت.

به هر حال، در عرض دوماه کورنلیوس و یک تیم ۲۰۰ نفره به بریدن و قطع‌کردن و سوزانیدن درخت‌های آن منطقه مشغول شدند تا آن که دیدند آن‌چه که می‌بایست ببینند. ازآن‌جا که کورنلیوس می‌دانست این معبد، تاریخی طولانی دارد و ممکن است به سبب کهنگی دچار ریزش شود، خیلی در درون آن غور نکرد و آن‌چه که دیده بود را با جزئیات به استامفورد داد. بعدها علی‌رغم آن که استامفورد یکی دو بار و در چند جمله از تلاش‌های کورنلیوس در راستای کشف این معبد تاریخی یاد کرد، خود او به عنوان کاشف این معبد در میان مردمان جهان شناخته شد.

چند سال بعد، در سال ۱۸۳۵، فردی با نام Christiaan Lodewijk Hartmann ساکن منطقه‌ی کِدو، به دلایل شخصی و نه دلایل رسمی، به دنبال کسب اطلاعات بیش‌تر در مورد معبد بروبودور بود تا این که توانست این بار کل معبد را کشف کند. در آن دوران بروبودور به مکانی برای دزدی دزدان عتیقه و اجسام تاریخی تبدیل شده‌بود و حتی برخی از اجسام این معبد نیز با توافق با حکومت وقتِ اندونزی به غارت گرفته می‌شدند. مثلاً پادشاه سیام یا تایلند امروزی برخی از مجسمه‌های بودا را با خود برد و امروزه در موزه‌ی بانکوک وجود دارند.

 در اواخر قرن نوزدهم و در دهه‌ی ۷۰ این قرن، دولت برخی محققان را مسئول تحقیق در باب بوروبودور کرد و عکس مشهور و تاریخی این معبد در سال ۱۸۷۲ نیز در همین دوران گرفته شد.

Borobudur Temple (1872)
تصویر مربوط به سال ۱۸۷۲

به هر صورت، در اواخر قرن نوزدهم بحث‌هایی در باب بازسازی این معبد در میان بود و دست آخر در سال ۱۹۰۷ استارت بازسازی این معبد زده شد و سال ۱۹۱۱ بود که بازسازی به اتمام رسید. دیگر بار در سال ۱۹۷۳ بود که بوروبودور مورد بازسازی قرار گرفت و این بار به طور جدی مسئولان سعی در بازگرداندن شکوه گذشته به این معبد شدند و دست آخر در سال ۱۹۸۲ بود که به این مهم دست یافتند.

معبد پس از بازسازی در سال 1911
معبد پس از بازسازی در سال ۱۹۱۱

پس از بازسازی

در جریان بازسازی این معبد، دو معبد دیگر در نزدیکی آن کشف شدند. یکی معبد Mendut در سه کیلومتری آن و دیگری معبد Pawon در ۱٫۵ کیلومتری. گفته می‌شود به احتمال بسیار ارتباطی میان این معابد وجود داشته است، هرچند که دقیقاً مشخص نیست که چه ارتباطی میان آن‌ها وجود داشته است.

در سال‌های پس از بازسازی باری دیگر توانسته مکانی برای تجمع و عبادت بوداییان شود و خصوصاً آن که در مراسم Vesak بسیاری از بوداییان از معبد Mendut به معبد Pawon پیاده‌روی می‌کنند و مقصدشان معبد بوروبودور است.

افزون بر این در طی این سال‌ها و خصوصاً از دهه‌ی ۹۰ قرن بیستم بدین سو بوروبودور به عنوان یکی از اصلی‌ترین مکان‌های گردشگری اندونزی شناخته شده و توانسته مقصد بسیاری از کسانی باشد که به‌عنوان گردشگر وارد اندونزی می‌شوند. امروزه بازدیدی میلیونی از بوروبودور می‌شود که البته اکثر کسانی که به بازدید از این مکان می‌آیند مردمان خود اندونزی هستند. همین افزایش بازدیدکنندگان از بوروبودور موجب شد که مسئولان به فکر افزایش استحکام این بنا بیافتند و حتی یونسکو نیز مسئولانی را برای بهبود استحکام این بنا به کار گرفت. در سال ۲۰۱۴ بود که بهبودهایی در استحکام این بنا انجام شد و حتی کار به جایی رسید که برخی پیشنهاد دادند برای بازدیدکنندگان از صندل‌های ویژه‌ای استفاده شود.

ضمناً برخی حملات تروریستی نیز به این مکان برای از بین بردن مجسمه‌های آن صورت گرفتند که هیچ یک کار به جایی نبردند. همچنین در سال ۲۰۰۶ که زلزله‌ی ۶٫۲ ریشتری در آن منطقه آمد و البته اثر منفی‌ای هم بر معبد نگذاشت تصمیم بر افزایش استحکام این بنا بود.

معبد بوروبودور اندونزی

معماری و طراحی معبد بوروبودور اندونزی

حال که به همراه یکدیگر مروری بر تاریخچه‌ی معبد بوروبودور داشتیم و دیدیم که به طور کلی این معبد چه داستان‌ها و ماجراهایی را از سر گذرانده، نوبت به آن رسیده که به معماری و طرح کلی این معبد بپردازم.

در بالا گفتم که هنوز به طور قطع و به صورت دقیق مشخص نیست که معبد بوروبودور در ابتدا برای چه هدفی ساخته شده، اما برخی حفاری‌ها و تحقیقات در باب معماری این معبد نشان از آن دارند که اصلاً معبد در ابتدا با در نظر گرفتن اصول سازه‌های جاوایی ساخته شده و خیلی هماهنگ با سایر معابد منطقه‌ی اندونزی نیست. این معبد به شکل یک هرم پله‌دار ساخته شده و این طراحی هرمی پله‌دار شباهت زیادی به برخی بناهای تاریخی جاوا که همچون هرم پله‌دار ساخته شده‌اند دارد و از همین روست که معماری و طراحی این معبد را برگرفته از معماری سنتی جاوا می‌دانند. جالب آن که سایر معابد آن منطقه بر روی سطح صاف ساخته شده‌اند اما بوروبودور بر روی یک تپه ساخته شده است.

از بالا که به بورودور نگریسته شود، همچون یک ماندالای بودایی در نظر می‌آید. ماندالا در ادیان بودیسم و هندوییسم اهمیتی بسیار دارد و دلالت دارد بر یک سری دایره‌ی دارای مرکزی بزرگ که هم به عنوان نمادی برای هستی در نظر گرفته می‌شود و هم از طرح آن برای درون انسان استفاده می‌کنند. البته ماندالا محدود به هندوییسم و بودیسم نیست و در برخی مذاهب دیگر از جمله مسیحیت و اسلام نیز مورد استفاده‌های گوناگون قرار گرفته است.

شکل ماندالایی معبد بوروبودور
شکل ماندالایی معبد بوروبودور

به هر صورت، معبد مورد بحث‌مان را می‌توان به سه جزء تقسیم کرد: پایه، بدنه و قله. معبد بر یک پایه‌ی مربعی‌شکل استوار است، پایه‌ای که هر یک از اضلاع آن ۱۲۳ متر طول دارند. بدنه دارای ۵ پلتفرم مربعی و ۳ پلتفرم دایره‌ای‌شکل است. این پلتفرم‌های دایره‌ای‌شکل دارای ۷۲ گنبد کوچک هستند که در اطراف گنبد اصلی و بزرگ قرار گرفته‌اند. اولین پلتفرم دایره‌ای دارای ۳۲ گنبد کوچک، دومین پلتفرم دایره‌ای دارای ۲۴ گنبد کوچک و سومین پلتفرم دایره‌ای دربردارنده‌ی ۱۶ گنبد کوچک است.

معبد بوروبودور اندونزی

گنبد بزرگ دقیقاً در مرکز معبد تعبیه شده‌است و از ۴ سو نیز راه‌پله‌هایی برای دسترسی به آن وجود دارند. مجسمه‌های بودا نیز هر یک در گنبدهای کوچک اطراف گنبد بزرگ قرار داشته و – بعضاً در حال حاضر – دارند.

Borobudur Temple (7)

حال از نظرگاهی دیگر اگر به این معبد نگاه کنیم می‌توانیم معماری آن را سمبلی از تقسیمی که بوداییان از جهان و انسان‌ها به دست می‌دهند بدانیم. در بحث بوداییان در باب انسان‌ها و جهان، سه قلمرو وجود دارند: یکی Kamadhatu به معنای جهان امیال، دیگری Rupadhatu به معنای جهان اشکال و سومی Arupadhatu به معنای جهان بی‌شکل. در نظرگاه عالمان قدیمی بودیسم، مردمان عادی – که البته تعدادشان بیش‌تر از سایر مردمان است – همه‌ی عمر خود را در جهان زیرین یعنی جهان امیال زندگی می‌کنند و افسارشان کاملاً در دست میل‌ها و شهوات‌شان است. دسته‌ی دوم کسانی اند که میل‌ها را نادیده گرفته و به آن‌ها پشت کرده‌اند اما با این حال در جهان اشکال می‌مانند. در واقع آن‌ها اشکال دنیا را می‌بینند ولیکن در آن‌ها غرق نمی‌شوند. اما دسته‌ی برتر و نادرتر و مهم‌تر دسته‌ی سوم است و کسانی را دربرمی‌گیرد که واقعیت را در بهترین و خالص‌ترین سطح و در دنیای نیروانا می‌بینند.

برخی اعتقاد دارند که قسمت‌های پایه‌ای معبد نشان‌گر مردمان قلمرو Kamadhatu، قسمت‌هایی که پلتفرم‌های مربعی هستند نشان‌گر مردمان Rupadhatu و قسمت‌های بالایی معبد که دایره‌ای هستند و گنبدها را دربرمی‌گیرند، نشان‌گر مردمان قلمرو Arupadhatu هستند.

بد نیست این نکته را هم بدانید که در سال ۱۸۸۵ در قسمت پایه‌ای معبد یک پایه‌ی پنهان کشف شد که از نقوش برجسته‌ی فراوانی برخوردار بود، نقوشی که ۱۶۰ تای آن‌ها روایت‌گر ویژگی‌های قلمرو Kamadhatu هستند.

جز این نقوش، برخی نقوش دیگر نیز روایت‌گر زندگی بودا، قوانین بودیسم و موارد این قبیل هستند. برخی از این نقوش را می‌توانید در زیر ببینید:

Borobudur Temple (2)

Borobudur Temple (2)

Borobudur Temple (2)

مجسمه‌های بودا در معبد بوروبودور

همانطور که در بالا گفته شد، در گنبدهای کوچک اطراف گنبد اصلی مجسمه‌هایی از بودا وجود دارند. افزون بر آن مجسمه‌ها، در پلتفرم‌های مربعی نیز یک سری مجسمه از بودا قرار گرفته‌اند. ضمناً برخی از مجسمه‌های قدیمی بودا نیز سر از موزه‌های مختلف جهان از جمله بانکوک و آمستردام و پاریس و لندن درآورده‌اند.

نگاهی کامل به معبد بوروبودور اندونزی

مجسمه‌های بودا در معبد بوروبودور اندونزی در نگاه اول بسیار به هم شبیه هستند، اما چون دقیق به آن‌ها نگریسته شود دریافته خواهد شد که حالت دستان آن‌ها و به طور کلی مودراهای آن‌ها متفاوت است [مودرا دلالت بر معانی بسیاری در شرق و جنوب آسیا دارد ولی در کل نشان‌گر حالت دستان و چشمان و به طور کلی پوزیشن بدن است].

در حالت کلی ۵ گروه مودرا در میان مجسمه‌های بودا قابل تشخیص هستند:

  • شمال
  • شرق
  • جنوب
  • غرب
  • زنیت [تمامی مجسمه‌های بودا که در گنبدها قرار گرفته‌اند از این نوع مودرا برخوردار هستند.]

هر یک از مودراها نشان‌دهنده‌ی یکی از ۵ بودای Dhyani هستند از جمله:

Bhumisparsa

مودرای Bhumisparsa | بودای Aksobhya | گروه مودرای شرق

بودای Dhyana

مودرای Dhyana | بودای Amitabha | گروه مودرای غرب

Abhaya

مودرای Abhaya | بودای Amoghasiddhi | گروه مودرای شمال

Borobudur Temple (12) statues

مودرای Vitarka | بودای Vairochana | گروه بودای زنیت

Borobudur Temple (13) statues

مودرای Dharmachakra | بودای Vairochana | گروه مودرای زنیت

دسترسی به معبد بوروبودور

این معبد واقع در جزیره‌ی جاوا در نزدیکی شهرهای Semarang و Yogyakarta است؛ اما یوگیکارتا فاصله‌ی کمتری تا بوروبودور دارد [۴۰ کیلومتر]. از جاکارتا پایتخت اندونزی می‌توانید به راحتی از طریق هواپیما به یوگیکارتا بیایید و در این شهر نیز سواری‌های زیادی برای رفتن به بوروبودور وجود دارند. ضمناً در اطراف بوروبودور نیز طبیعتی فوق‌العاده وجود دارد و به همین دلیل تورهای زیادی برای این منطقه در اندونزی هستند که می‌توانید از هر یک از آن‌ها نیز استفاده کنید.

معبد بوروبودور اندونزی

سخن آخر

در این نوشتار به همراه یکدیگر مروری بر کلیت و تاریخچه‌ی معبد بوروبودور داشتیم و در یک نگاه کلی دیدیم که این معبد چه دورانی را از سر گذرانده و همچنین معماری‌اش به چه صورت است و چه در خود دارد. اگر تا کنون به اندونزی سفر کرده‌اید و این معبد را از نزدیک دیده‌اید خوشحال خواهیم شد اگر تجربیات‌تان را از طریق قسمت نظرات با ما و کاربران در میان بگذارید. اگر هم تا کنون به این منطقه سفر نکرده‌اید می‌توانید از طریق تور اندونزی ساحل شنی درخشان به این منطقه یعنی یوگیکارتا سفر کنید و این معبد تاریخی و باشکوه را از نزدیک ببینید و از مناظر زیبای آن عکس بگیرید.

ضمناً در اطراف این معبد هم دو موزه وجود دارند که از طریق آن‌ها می‌توانید اجسام تاریخی معبد را از نزدیک ببینید و با تاریخ آن منطقه بیش‌تر آشنا شوید.

منابع: en.wikipedia | indonesia.travel | borobudurpark | ancient

ارسال پاسخ