ویروس کرونا و طاعون سیاه | خاطرات قرنطینه در قرن چهاردهم

ویروس کرونا و طاعون سیاه در کنار هم شاید در نظر اول برایتان عجیب باشد، اما هر دو این بیماری‌ها سراسر دنیا را درگیر کردند و منجر به قرنطینه شهرهایی مهم شدند. ویروس کرونا جدید این روزها همه توجه‌ها را به سمت خودش جلب کرده، یادآور خاطراتی تلخ از تاریخ بشر است. یکی از این خاطرات، همه‌گیری طاعون سیاه است که باعث شد یک سوم جمعیت ایران و اروپا در اثر آن جان خود را از دست بدهند. مقایسه شرایط امروز دنیا، و روزهای طاعون سیاه شاید به ما کمک کند که از این روزهای سخت با تجربه تاریخ، بهتر بگذریم.

طاعون، که در دوران مدرن به آن مرگ سیاه هم گفته می‌شود، یک بیماری اپیدمی بود که در قرن چهاردهم جان بیش از یک‌سوم جمعیت ایران و اروپا را گرفت. در واقع کل دنیا، از چین گرفته تا انگلستان درگیر این بیماری شدند. آنچه ویروس کرونا و طاعون سیاه را بهم شبیه می‌کند، قرنطینه و ماسک‌های روی صورت پزشکان و مردم است. با ساحل شنی همراه باشید تا ببینیم این خاطره تلخ تاریخ چطور دارد راه خودش را به دنیای مدرن باز می‌کند.

مدیکو دلا پسته در کارناوال ونیز
مدیکو دلا پسته در کارناوال ونیز

این ماسک‌ها برایتان آشناست؟ لابد وقتی به فستیوال محبوب ونیز رفتید یا داشتید مقاله‌ای در مورد آن می‌خواندید به آن‌ها برخورد کرده‌اید. ایده این ماسک‌ها از پوشش پزشکان طاعون قرن چهاردهم آمده است. در زمان شیوع طاعون در اروپا پزشکانی که بر بالین بیماران حاضر می‌شدند، لباسی شبیه عکس زیر می‌پوشیدند. «مدیکو د لا پسته» نام این پزشکان بوده و لباسشان امروز تبدیل به یکی از معروف‌ترین سمبل‌های دوران مرگ سیاه یا همان طاعون شده است.

آغاز اتفاق ناخوش‌آیند، باز هم از چین!

ویروس کرونا و طاعون سیاه هر دو از چین آغاز شدند  اما سراسر جهان را درگیر کردند. طاعون سیاه از چین از طریق سفرهای زمینی به آسیای میانه رسید و پایش هم به ایران گشوده شد. یک سوم جمعیت ایران در آن زمان جان خود را بر اثر این بیماری از دست دادند. کشتی‌هایی که از آسیای مرکزی راهی بنادر ایتالیا و فرانسه بودند، طاعون را با خود برای اروپا به سوغات بردند. از ونیز گرفته تا تمام سواحل مدیترانه و شمال اروپا درگیر طاعون شدند. در آن زمان اروپا در روزهای تاریک تاریخ خودش بود، قحطی و اوضاع اجتماعی نامناسب، به خصوص در شمال که هوا سردتر هم بود، باعث شد ساکنان این قاره شاهد نابودی خود و خانواده‌شان باشند. آن روزها هم حیوانات و هم مردم به شهرها پناه آورده و محیط دلخواه طاعون را ایجاد کرده بودند.

پزشکان، مردم و کشیشان با این بیماری چطور مواجه شدند؟

پزشکان بسیار مشهور و برجسته‌ی دانشگاه پزشکی شهر پادوای ایتالیا، که برای مشورت دعوت شده بودند، اساسا وجود چنین مرضی را رد کردند. در عوض میدان را برای کلاهبرداری درمانگران تقلبی باز گذاشتند تا با دادن پادزهرهای بی‌فایده و مضر جان افراد بیشتری را به خطر بیاندازند.

کشیش‌ها و اهالی کلیسا، طاعون را عذاب و انتقام خداوند خواندند و در شهر دوره افتادند که به‌خاطر گناهکاری مردم، طاعون ایجاد شده است. آن‌ها مردم را سزاوار مرگ می‌دانستند اما طاعون به آن‌ها هم رحم نکرد. اما تعداد زیادی از مردم در کوچه و خیابان خود را با تیغ و زنجیر می‌زدند تا خداوند آن‌ها را ببخشد و بلای طاعون را از آن‌ها دفع کند. کشتار یهودیان و جادوگران (یا کسانی که مردم فکر می‌کردند جادوگرند!) در قرن چهاردهم نیز از همین اعتقاد سرچشمه می‌گرفت.

«مدیکو د لا پسته‌» ها چه کسانی بودند؟

نام ایتالیایی «پزشک طاعون» مدیکو د لا پسته است. او چهره معروف این دوران و روایتگر روزهای دردناک مرگ سیاه است. این پزشکان در واقع توسط دولت استخدام می‌شدند و از آنجایی که حقوقشان را دولت پرداخت می‌کرد با فقیران و ثروتمندان به یک شکل رفتار می‌کردند.

البته بیشتر این پزشکان طاعون، در واقع پزشک نبودند و تخصصی نداشتند، بلکه به این دلیل استخدام شده بودند تا آمار مبتلایان و فوتی‌های طاعون را ثبت کنند. البته درمانی هم برای طاعون سیاه در آن زمان وجود نداشت و این پزشکان تنها توصیه‌هایی بی‌فایده به بیماران و خانواده‌هایشان می‌کردند. یک مورد از این پزشکان در هلند، قبل از این که به عنوان پزشک طاعون استخدام شود، یک میوه فروش بوده است! البته که بعضی از این توصیه‌ها به قصد این بوده که بیمار زودتر بمیرد تا رنج کمتری را تحمل کند.

ویروس کرونا و طاعون سیاه
مدیکو دلا پسته

«مدیکو دلا پسته» تنها کسی بود که در زمان منع رفت‌وآمد به‌خاطر طاعون اجازه داشت در شهر تردد کند و رفت‌وآمد برای بقیه گاهی مجازات‌هایی مثل اعدام را در پی داشت. این روزها نیز ایتالیا دارد شرایطی مشابه را در تجربه قرنطینه پشت سر می‌‌گذارد و جهان در قرنطینه به یاد روزهای طاعون افتاده است.

نکته قابل توجه در مورد این پزشکان، لباس فرمی است که می‌پوشیدند. لباسی سراسر پوشیده که یا از جنس ابریشم بوده و یا کامل با موم پوشیده می‌شد تا از نفوذ بیماری جلوگیری کند. کلاه و یک ماسک که کل صورت را می‌پوشانده و جلوی سوراخ چشم‌ها یک شیشه قرار می‌گرفته و در برابر بینی‌ هم یک منقار بزرگ.

 

منقار ماسک پزشکان چه ربطی به طاعون و پیش‌گیری از آن داشته است؟

امروزه می‌دانیم که طاعون از موش‌ها به انسان سرایت کرده و کک‌ها هم در این مسیر کمک کرده‌اند، اما آن زمان علت شیوع طاعون مشخص نبود. بیشتر مردم فکر می‌کردند بیشتر بیماری‌ها در اثر استشمام بوی بد و هوای آلوده‌ای به نام «میازما» به وجود می‌آیند. این بو، بوی باتلاق‌ها، بوی اجساد مردگان و بوی زباله‌هایی است که در فضای عمومی رها شده بودند. پس پزشکان این ماسک را طراحی کردند و در منقار آن برگ گل خشک شده رز، آویشن و گیاهان معطر دیگری می‌گذاشتند تا فقط بوی آن را استشمام کنند.

کک ها - طاعون - ویروس کرونا
کک‌ها عامل مهم انتقال باکتری طاعون

با این حال سندی وجود ندارد که به ما نشان بدهد که این تمهیدات مفید بوده‌اند یا نه، چون حتی پزشکانی که بر اثر طاعون نمردند هم ناپدید شدند و اثری از آن‌ها در تاریخ نیست. اما شباهت دیگر ویروس کرونا و طاعون سیاه استفاده از ماسک‌های مختلف برای پوشاندن صورت و چشم‌ها است. با این حال آن‌ها آثاری مفید از دوران سیاه طاعون به‌جا گذاشتند که برای بشر مدرن بسیار با ارزش است.

ویروس کرونا و طاعون سیاه
لباس‌های پزشکان طاعون

اهمیت «مدیکو دلا پسته» در دنیای بعد از طاعون سیاه چیست؟

آن‌ها کسانی بودند که ماجرای طاعون را روایت کردند و توانستند جزئیات آن را منتقل کنند. آن‌ها تنها کسانی بودند که همه واقعیات طاعون را دیده بودند و امکان ثبت آن را داشتند. یکی از مشهورترین پزشکان طاعون سیاه به نام «الویزه زن» از اهالی ونیز، در نامه‌ای به دوستش که او هم پزشک بوده می‌نویسد:« برای شما از این روزهای وحشتناک می‌نویسم، فقط از این جهت که معتقدم بدون حافظه، تاریخ وجود نخواهد داشت و حتی اگر تلخ و غم‌انگیز، این حقیقت است که میراث مشترک ما خواهد بود.»

آن‌ها در طول قرن ۱۴ تا ۱۷ میلادی، در مناطق مختلف اروپا با بیماری‌های اپیدمی مختلفی مبارزه کردند. حاصل این مبارزات، افزایش شناخت انسان در مورد بیماری‌های واگیردار، روش انتقالشان، و عملکردشان بوده که خدمتی بزرگ به علم پزشکی کردند.

اثرات طاعون در اروپا چه بود؟

ناتوانی کلیسا برای رفع بلای طاعون، باعث شد که پایه‌های شک به کلیسا در ذهن اروپاییان شکل گرفت و اساس رنسانس شکل گرفت. در این دوره کشیشان و کلیسا نفوذ خود را کم کم از دست دادند.

در دوران طاعون سیاه، بخش مهمی از نیروی کار کشاورز و کارگر هم از بین رفتند. بنابراین نیروی کار باقیمانده باارزش‌تر شد و کارفرمایان حاضر بودند حقوق و مزایای بیشتری به آن‌ها ارائه دهند. بنابراین شان اجتماعی کارگران بالاتر رفت.

این تغییرات در جامعه اروپایی تاثیری عمیق گذاشت و به‌نوعی زمینه ساز برخی از گرایشات و جنبش‌هایی شد که بر سر حقوق انسان، اهمیت انسان، درباره مفهوم شهروند بحث می‌کردند. مسائلی که در اوج نفوذ کلیسا در قرون وسطا اصلا قابل بحث نبودند.

 

یادگار دوران طاعون، کلیسای سانتا ماریا دلا سوته

طاعون سیاه و کرونا
«پونتا دلا دوگانا» ناحیه مثلی شکل در جلوی جزایر است. این مثلث شما را یاد منقار ماسک پرشکان نمی‌اندازد؟

با تمام این‌ها، مردم ونیز زمانی که طاعون در قرن هفدهم تمام شد، کلیسای زیبای سانتا ماریا دلا سوته را برای قدردانی از مریم مقدس احداث کردند. آن‌ها معتقد بودند که مریم مقدس بلای طاعون را از سرشان رفع کرده است. این کلیسا در ناحیه «پونتا دلا دوگانا» ونیز قرار دارد. «سانتا ماریا دلا سوته» این روزها به‌خاطر کرونا ویروس جدید موقتا تعطیل است. اما شاید بار دیگری که کرونا ویروس جدید کنترل شد، مردم جشنی در آن برپا کنند.

این روزها، بشر یاد گرفته است که طاعون در اثر نوعی باکتری به وجود می‌آید و می‌توان با استفاده از آنتی‌بیوتیک‌ها آن را کنترل کرد. این باکتری در بدن موش‌ها تولید می‌شود با استفاده از آنتی‌بیوتیک‌ها قابل کنترل است. باستان شناسان و پژوهشگران حوزه پزشکی با بررسی اجساد دوران طاعون در انگلستان متوجه شده‌اند که این باکتری بعد از صدها سال همچنان زنده و فعال است اما ترس از آن دیگر از بین رفته است. بشر همیشه راه نجاتی پیدا خواهد کرد.

 

  • ایده این مقاله و نیمی از اطلاعات از استوری‌های مجید بیتا در اینستاگرام گرفته شده است.
  • عکس اصلی مقاله نقاشی دیواری «پیروزی مرگ» است که در شهر پالرمو ایتالیا قرار دارد و یادگار دوران مرگ سیاه است.

ارسال پاسخ